مطالعه با تمرکز بیشتر

در دنیای پزشکی و داروسازی، دو واژه‌ی «عارضه جانبی یا اثر جانبی» (side effect) و «واکنش‌های نامطلوب» (adverse reaction) به طور مکرر برای توصیف اثرات داروها استفاده می‌شوند.

با وجود تفاوت مهم میان این دو واژه، گاهی ممکن است به اشتباه آن‌ها را به جای یکدیگر به کار ببریم.

این دو اصطلاح اگرچه به ظاهر مشابه به نظر می‌رسند، اما کارکردهای متفاوتی دارند. درک دقیق این تفاوت‌ها برای دانشجویان علوم پزشکی مهم است و می‌تواند به بهبود فرایند درمانی و کاهش خطرات مرتبط با مصرف داروها کمک کند.

اهمیت شناخت این دو واژه از آن جهت است که ما به عنوان کادر درمان لازم است با بیمار در مورد داروهایی که تجویز می‌کنیم و اثرات آن‌ها، صحبت کنیم. یکی از وظایف اصلی بر دوش پزشک و پرستار همین است.

اطلاع‌رسانی به بیماران در مورد عوارض جانبی داروها می‌تواند به بهبود آگاهی و همکاری بیماران در فرایند درمان کمک کند.

اثر (عارضه) جانبی یا Side Effect چیست؟

عوارض جانبی یا اثر جانبی یا side effects به اثراتی گفته می‌شود که پس از مصرف یک دارو به طور پیش‌بینی‌پذیر و در شرایط معمولی ایجاد می‌شوند.

این اثرات معمولاً در طی فرایند آزمایش‌های بالینی دارو شناسایی شده و در بروشور اطلاعات دارو ذکر می‌شوند.

عوارض جانبی ممکن است مثبت یا منفی باشند. به عنوان مثال، برخی از داروهای ضدافسردگی باعث کاهش وزن یا بهبود خواب می‌شوند که این‌ها می‌توانند به عنوان عوارض جانبی مثبت در نظر گرفته شوند. در مقابل، سردرد، تهوع و خستگی می‌توانند به عنوان عوارض جانبی منفی تلقی شوند.

خالی از لطف نیست که حرف جان استرمن در مورد اثر جانبی را این‌جا مرور کنیم:

آن‌چه که مثبت یا منفی بودن، اثر اصلی یا اثر جانبی بودن را مشخص می‌کند، نگاه و هدف ما است؛ نه خود دارو.

بسیار پیش می‌آید که ما از اثری که به عنوان اثر جانبی جانبی دارو در ابتدا شناخته شد،‌ استفاده می‌کنیم.

مثلاً از مینوکسیدیل به عنوان درمانی برای افزایش موهای سر استفاده می‌شود؛ اما این دارو برای فشار خون ساخته شده بود. زمانی که این دارو مطالعه‌ی بالینی می‌شد، متوجه این اثر جانبی شدند.

امروزه، این اثر را دیگر نمی‌توانیم اثر جانبی بنامیم. شاید حتی بتوانیم کاهش فشار خون را اثر جانبی دارو بگوییم. دارو به مراتب بیشتر در درمان ریزش مو استفاده می‌شود تا کاهش فشار خون.

واکنش نامطلوب یا Adverse Reaction

واکنش‌های نامطلوب یا adverse reactions به اثرات غیرقابل پیش‌بینی و ناخواسته‌ای اشاره دارد که پس از مصرف دارو در یک فرد خاص رخ می‌دهد.

این واکنش‌ها ممکن است به دلیل تفاوت‌های ژنتیکی، شرایط زمینه‌ای بیمار یا تداخلات دارو با دارو (drug interaction) یا غذا با دارو (food-drug interactions) ایجاد شوند.

برخلاف عوارض جانبی، واکنش‌های نامطلوب ممکن است در طی فرایند آزمایشات بالینی شناسایی نشوند و در مواردی می‌توانند بسیار شدید و تهدیدکننده حیات باشند.

به عنوان مثال، یک واکنش آلرژیک شدید به یک آنتی‌بیوتیک می‌تواند به شوک آنافیلاکسی منجر شود.

پیام درس

تمرین درس

۱) یک دارو نام ببرید و چند مورد از عوارض جانبی و واکنش‌های نامطلوب احتمالی آن را بنویسید.

۲) کدام دارو را می‌‌شناسید که از اثرات جانبی آن می‌توان به عنوان یک اثر اصلی استفاده کرد؟

برای امتیاز دهی به این مطلب، لطفا وارد شوید: برای ورود کلیک کنید