هورمون رشد

کم پیش نمی‌آید که کلمه «سوما» [سوماتوتروپین] را در باشگاه بدن‌سازی بشنویم یا کسی از ما بپرسد که خوب است برای کودک/نوجوانمان هورمون رشد تزریق کنیم که قدش بلندتر شود؟

وقتی دارویی به وفور در جامعه به شکل مجاز و غیرمجاز استفاده می‌شود، واجب‌تر است که راجع به آن دقیق‌تر بدانیم و این درس مقدماتی در مورد هورمون رشد است که بهتر آن را درک کنیم.

بیشترین تعداد سلول‌های هیپوفیز پیشین به سلول‌هایی اختصاص داده شده که هورمون رشد (growth hormone) ترشح می‌کنند. در این درس به هورمون رشد و اثرات آن می‌پردازیم.

در بین هورمون‌های هیپوفیزی، هورمون رشد برخلاف بقیه هورمون‌ها به صورت مستقیم می‌تواند تأثیر خود را بر بسیاری از سلول‌های بدن – بدون واسطه – اعمال کند.

و این تأثیر تقریباً روی تمام سلول‌های بدن اعمال می‌شود؛ گرچه تأثیر روی تمام سلول‌ها به یک شکل نیست.

تأثیرات هورمون رشد بر روی سلول‌ها به دو بخش کلی تقسیم می‌شود:

تأثیرات رشد سلولی
- تأثیرات رو تمام سلول‌های دارای قابلیت رشد
- تأثیرات اختصاصی روی برخی بافت‌ها
تأثیرات متابولیک
- پروتئین
- کربوهیدرات
- چربی

تأثیرات متابولیک هورمون رشد

عملکرد فیزیولوژیک هورمون رشد (GH) به چند دسته تقسیم می‌شود:

تأثیر روی پروتئین‌های بدن
- افزایش تولید
- کاهش تخریب
تأثیر روی چربی
- افزایش تجزیه از سلول‌های چربی و تولید اسید چرب آزاد (FFA)
- افزایش تبدیل FFA به aceytl-CoA
تأثیر روی کربوهیدرات
- کاهش برداشت گلوکز در بافت‌ها مخصوصاً عضلانی و چربی (برعکس هورمون انسولین)
- افزایش تولید گلوکز در کبد
- افزایش ترشح انسولین (غیرمستقیم)

علاوه بر تأثیرات بالا GH در بافت های دیگری نیز تأثیرات به خصوصی می‌گذارد که در ادامه به آن‌ها می‌پردازیم.

تأثیر هورمون رشد بر پروتئین

به صورت کلی با افزایش GH در بدن میزان پروتئین‌های بدن نیز افزایش پیدا می‌کند. این موضوع با افزایش ساخت پروتئین و کاهش تخریب آن صورت می‌پذیرد.

هورمون رشد برای افزایش ساخت پروتئین راه‌های مختلفی دارد.

افزایش انتقال آمینو اسید از غشای سلولی:

این عمل GH مشابه تأثیر انسولین روی سلول‌ها است. با افزایش انتقال آمینو اسید به داخل سلول غلظت آن در داخل سلول افزایش می‌یابد و در نتیجه بخشی از فرایند افزایش تولید سریعتر رخ می‌دهد.

افزایش ترجمه RNA توسط ریبوزوم‌ها:

از نظر زمانی GH حتی پیش از افزایش غلظت آمینو اسید در سلول باعث می‌شود که ترجمه RNA سلول افزایش پیدا کند.

افزایش رونویسی از DNA در هسته سلول:

این تأثیر نسبت به تأثیرات دیگر هورمون روی پروتئین، در بازه زمانی طولانی‌تر (۴۸-۲۴ ساعت) رخ می‌دهد.

در طولانی مدت این احتمالا مهم‌ترین تأثیر GH روی افزایش تولید پروتئین است.

همچنین بدن با کاهش کاتابولیسم پروتئین نیز تأثیراتی در مقدار پروتئین کل ایجاد می‌کند.

این تأثیر احتمالا به این دلیل است که GH استفاده چربی برای تولید انرژی را افزایش می‌دهد (در بخش بعدی راجع به این موضوع حرف می‌زنیم)، در نتیجه کاتابولیسم پروتئین برای تأمین انرژی کاهش پیدا می‌کند.

حالا شاید ملموس باشد که چرا در باشگاه‌های بدن‌سازی، هورمون رشد از داروهایی است که مورد سوء استفاده قرار می‌گیرد و سوماتروپین (somatropin) – که در باشگاه‌ها به اختصار به آن سوما می‌گویند – به وفور استفاده می‌شود.