رژیم غذایی جهت کنترل سنگ کلیه کلسیم اگزالاتی

سنگ کلیه یکی از مشکلات بسیار رایج است. به وفور آن را در بیماران می‌بینیم.

با توجه به سبک زندگی فعلی – با عادت‌های بد غذایی که موجب اضافه وزن می‌شود – به نظر می‌رسد شیوع سنگ کلیه بیشتر هم شده‌ است. حدود ۲۰ درصد از مردان و ۱۰ درصد از زنان حداقل یکبار در طول زندگی دچار سنگ کلیه می‌شوند.

احتمالاً برای بسیاری از ما هم پیش آمده که یکی از اطرافیانمان یا حتی خودمان به سنگ کلیه دچار شده باشیم.

این زمان، یکی از پرسش‌های پر‌تکرار خودش را نشان می‌دهد: برای جلوگیری از سنگ کلیه چه غذایی بخورم یا چه نخورم؟

در واقع با پرهیزهای غذایی و غیر‌غذایی، چگونه می‌توان از به وجود آمدن سنگ‌ها پیشگیری کرد؟

از آن‌جا که سنگ‌ها یک‌شبه به وجود نمی‌آیند و یک فرایند طولانی مدت در جریان است، این توصیه‌ها نیز برای یک روز و شب و یک هفته نیست و باید طولانی مدت اجرا شوند. به همین خاطر ما سعی کرده‌ایم که ممکن بودن (feasibility) را در توصیه‌ها در نظر بگیریم.

مقدمه

سنگ‌های کلیه انواع مختلفی دارند که بر اساس جنس تقسیم‌بندی می‌شوند:

سنگ‌های کلسیم اگزالات
سنگ‌های کلسیم فسفات
سنگ‌های اوریک اسیدی
سنگ‌های struvite
سنگ‌های سیستئینی

در این درس کوتاه، بحث در مورد سنگ‌های کلسیم-اگزالاتی است. ماده‌ای که شایع‌ترین نوع سنگ‌های کلیه (۷۵ درصد) را می‌سازد.

در تشکیل سنگ دو عامل مهم نقش دارد:

ایجاد محلول فوق اشباع: با ساده‌سازی، یعنی آن‌قدر غلظت زیاد شده که حل‌شونده ممکن است از حالت محلول خارج شود و رسوب بکند.
کاهش مواد جلوگیری‌کننده از تشکیل سنگ

توصیه‌ها برای پیشگیری از تشکیل دوباره سنگ یا بزرگ‌تر شدن سنگ موجود، در راستای تغییر این دو عامل است.

بدیهی است که اگر فردی در زندگی دچار سنگ کلیه شود، یعنی در عوامل فوق مشکلی وجود دارد و پیشگیری از سنگ‌های بعدی ضروری‌ست.

توصیه‌های غذایی

مایعات

مهم‌ترین توصیه درباره رژیم غذایی افراد در معرض خطر تشکیل سنگ یا دارای سنگ مصرف مایعات زیاد هست.

این افراد باید به قدری مایعات استفاده کنند که ادرار در حدود دو لیتر داشته باشند. اهمیت این موضوع به‌قدری‌ست که ادرار زیر یک لیتر می‌تواند ریسک بروز سنگ را تا دوبرابر افزایش دهد.

جهت کنترل و توصیه به بیمار می‌توان از رنگ ادرار کمک گرفت. مصرف آب باید به حدی باشد که ادرار شفاف و زرد کم‌رنگ شود.

البته باید دقت کرد بعضی داروها و مکمل‌ها مثل مکمل‌های ویتامین بی می‌توانند رنگ ادرار را زرد پررنگ کنند.

برخلاف باور عموم مصرف چای و قهوه برای سنگ کلیه مضر نیست و می‌تواند بخشی از مایعات مصرفی بیمار را شامل شود و ریسک سنگ کلیه را کاهش دهد؛ ولی مایعات حاوی ساکاروز (شکر) برای بیماران مضر است و باید به حداقل برسد.

کلسیم

برخلاف تصور، مصرف کلسیم – در غذا – با وجود این‌که بخشی از مواد تشکیل‌دهنده سنگ است، می‌تواند ریسک ابتلا به سنگ را کاهش دهد.

کلسیم مواد غذایی در روده به اگزالات غذا وصل شده و باعث کاهش جذب اگزالات در روده می‌شود. دقت کنیم که ما سنگ کلسیم اگزالات داریم و ترکیب کلسیم با اگزالات است که رسوب می‌کند. در نتیجه وقتی جذب اگزالات کاهش پیدا کرده، به طبع اگزالات ادرار نیز کاهش پیدا می‌کند و شانس ایجاد سنگ کم خواهد شد.

پس مصرف مواد لبنی حاوی کلسیم مثل دوغ، شیر، پنیر و ماست می‌تواند مفید باشد.

البته نکته حائز اهمیت این است که مصرف مکمل‌های کلسیم به دلیل افزایش زیاد کلسیم ادرار توصیه نمی‌شود.

بهتر است مصرف کلسیم در حد ۱۲۰۰ میلی‌گرم در روز و از راه غذا – و نه مکمل – باشد و از این میزان رد نشود.

اگزالات

اگزالات عامل اصلی ایجادکننده سنگ در بیماران است.

اگزالات به دو صورت اندوژن و اگزوژن می‌تواند توی بدن باشد. به دلیل فراهم‌آوری زیستی پایین اگزالات، اگزالات مواد غذایی ریسک فاکتور زیاد مهمی محسوب نمی‌شود و حتی محدود کردن بیش‌از اندازه اگزالات مصرفی برای بیمار مفید نیست.

مصرف مکمل های ویتامین C به دلیل تاثیر روی افزایش تولید اگزالات اندوژن بهتر است محدود شود.

ویتامین C که در مواد غذایی وجود دارد مدنظر نیست و مصرف میوه‌جات و سبزیجات و هم‌چنین آبمیوه‌های طبیعی می‌تواند ریسک سنگ را کاهش دهد.

بقیه مواد غذایی

مصرف سدیم و نمک باید کنترل شود و به کمتر از ۲ گرم در روز برسد.

هر گرم نمک تقریباً یک‌ششم ظرفیت قاشق چای‌خوری را پر می‌کند. پس برای ۲ گرم نمک، حدود یک‌سوم قاشق چای‌خوری را باید در نظر گرفت.

مصرف پتاسیم و مواد حاوی سیترات در جلوگیری از تشکیل سنگ و کاهش کلسیم ادراری مفید هستند و بهتر است بیماران سبزیجات و میوه‌جات بیشتری مصرف کنند.

یکی دیگر از راه‌های پیشگیری و کنترل جایگزین کردن پروتئین‌هایی مانند گوشت با پروتئین‌های لبنی است. پروتئین‌های گیاهی و لبنی ریسک ابتلا و بدتر شدن را کاهش می‌دهد.