حدود صد و پنجاه سال پیش، سرندیپیتیوار، خاصیت ضد تب و ضد درد استانیلید کشف شد و سال ۱۸۸۶ این دارو با نام آنتیفبرین (antifebrin) به بازار روانه شد. دارویی که آن را جد استامینوفن (پاراستامول) میتوان دانست. دارویی که اگر پرمصرفترین داروی جهان نباشد، از پرمصرفترینهاست.
اما آنتیفبرین یک مشکل جدی ایجاد میکرد. افراد پس از مصرفش دچار سیانوز – به علت ایجاد متهموگلوبینمی – میشدند.
جستجو به دنبال یک دارو با سمیت کمتر آغاز گشت.
این که چه زمانی و اولین بار توسط چه کسی پاراستامول ساخته شد، دقیق روشن نیست.
اما نخستین آزمایش انسانی آن توسط پزشک آلمانی جوزف فون مرینگ انجام شد. فون مرینگ در مقالهای در سالهای پایانی قرن نوزدهم، پاراستامول را با یک مشتق دیگر استانیلید به نام فناستین مقایسه کرد و ادعا کرد که بر خلاف فناستین، پاراستامول فرد را مستعد همان عارضهٔ متهموگلوبینمی میکند.
شاید نام فناستین را از سؤالهای امتحانها در مورد نفروپاتی به خاطر مسکن (analgesic nephropathy) به خاطر داشته باشید. این دارو دیگر امروزه کاربرد ندارد. اما برای نیم قرن، یکهتاز بود.
به خاطر حرفهای فون مرینگ همه به سراغ فناستین رفتند و شرکت Bayer – همان که در داستان آسپرین از آن گفتهایم – سود کلانی را از فروش آن کسب کرد.
ادعای فون مرینگ برای حدود نیم قرن، استامینوفن را از داروخانهها به کتابخانهها و کتابها برگرداند.
قرن بیستم تقریباً به نیمه رسیده بود و دو سال پس از جنگ جهانی دوم، فهمیدیم که استانیلید در بدن به پاراستامول تبدیل میشود و سال بعدش، برادی (Brodie) و اکسلرود (Axelrod) نشان دادند که متهموگلوبینمی به خاطر پاراستامول نیست و البته از آن مهمتر، خود فناستین نیز در بدن به پاراستامول تبدیل میشود.
وقت بازگشت پاراستامول بود.
استامینوفن یا پاراستامول
استامینوفن یک ضددرد (analgesic) و تببر (antipyretic) بوده که خاصیت ضد التهابی (non-anti-inflammatory) ندارد. این ویژگی عامل تمایز استامینوفن از داروهای ضد التهابی استروئیدی و غیراستروئیدی (NSAIDs) است.
این دارو با نامهای مختلفی شناخته میشود: در آمریکا و ژاپن، استامینوفن (با نام تجاری تایلنول Tylenol) اغلب استفاده میگردد. در کشورهای اروپایی اغلب از نام پاراستامول (paracetamol) و نام تجاری پانادول (Panadol) استفاده میشود. در کشور ما نیز اغلب از همان نام استامینوفن و البته نام تجاری رایج فرم تزریقی آن (آپوتل) استفاده میگردد.
این تفاوت صرفاً مربوط به اسم بوده و این داروها در عمل با یکدیگر تفاوتی ندارند و فرمول شیمیایی همه آنها یکسان است.
اشکال دارویی استامینوفن در ایران
در این قسمت اشکال دارویی استامینوفن موجود در بازار ایران را به طور خلاصه بررسی میکنیم و در ادامه، به طور مفصل به موارد مصرف هر کدام میپردازیم.
قرص
در حالت قرص غیرترکیبی، دو دوز ۳۲۵ میلیگرم و ۵۰۰ میلیگرم آن در ایران موجود است. شکلهای ترکیبی رایجی مثل ترکیب با کدئین نیز در بازار موجود هستند.
شربت
هر ۵ میلیلیتر از این شربتها حاوی ۱۲۰ میلیگرم استامینوفن هستند. اغلب پیمانهای همراه شربت قرار داده میشود که تقریباً معادل همین ۵ میلیلیتر است.
این شربتها طعمهای متفاوتی دارند و با توجه به سختیهای دادن دارو به کودکان، اغلب سعی میکنیم از انواع خوشمزهتر و باب طبع کودک استفاده کنیم.
در طب اطفال اهمیت همراه کردن بیمار با فرآيند درمان دو چندان است. از این رو بد نیست اغلب از داروهایی استفاده بکنیم که خود قبلاً طعم آنها را چشیده باشیم.
قطرههای خوراکی
این قطرهها عموماً برای سنین پایینتر (که کودک همچنان همکاری لازم برای خوردن شربت را ندارد) استفاده میشوند. دو فرم دارویی مرسوم از این قطرات در بازار ایران آمیفن و پاراکید هستند. در هر دو این فرمها در هر میلیلیتر، ۱۰۰ میلیگرم استامینوفن وجود دارد.
آمیفن حاوی قطره چکان است و بر روی آن توضیح داده شده که هر ۲۵ قطره از این قطره چکان، معادل یک میلیلیتر است. پاراکید نیز حاوی یک سرنگ به ظرفیت ۱/۵ میلیلیتر است.
شیاف
شیاف ۳۲۵ میلیگرم استامینوفن نیز در بازار دارویی ایران موجود بوده و از اقلام پر استفاده است.
آمپول
آمپول استامینوفن با نام تجاری آپوتل در بیمارستانها شناخته میشود. ویال آن ۶/۷ میلیلیتر و حاوی ۱۰۰۰ میلیگرم استامینوفن است.
اشکال ترکیبی
استامینوفن به صورت ترکیبی با داروهای متعدد دیگر به خصوص NSAIDs یا کدئین نیز عرضه میشود. درمورد آنهای مفصلتر در درس NSAIDs صحبت خواهیم کرد. اما در حال حاضر خوب است که به معروفترین شکل آن یعنی «نوافن» اشاره کنیم. نوافن ترکیبی از استامینوفن، کافئين و ایبوپروفن است.
مکانیزم عملکرد
با وجود کاربرد بسیار زیاد استامینوفن، همچنان مکانیسم دقیق این دارو برای ما مشخص نیست. استامینوفن مهارگر ضعیف آنزیمهای COX-1 و COX-2 در بافت غیر از سیستم عصبی مرکزی است.
مهمترین عامل تمایز استامینوفن از NSAIDها در نداشتن خاصیت ضد التهابی (non-anti-inflammatory) بوده و همچنین استامینوفن اثری بر عملکرد پلاکتها ندارد.
استامینوفن بر آنزیم COX-3 در CNS نیز اثر میگذارد. استامینوفن اثرات دیگری نیز بر CNS دارد که برای کنترل درد مفید هستند.
گاهی اوقات مسیرهای پایینرونده (descending) نخاعی بر مسیرهای بالارونده (ascending) اثر میگذارند و تغییراتی بر پیام حسی در حال جابجایی (مثلاً درد) اعمال میکنند.
استامینوفن میتواند گروهی از این مسیرهای پایینرونده به نام مسیرهای پایینرونده سروتونرژیک را فعال کند. این مسیرها بر روی درد خاصیت مهاری دارند. این خاصیت در NSAIDs وجود ندارد و فقط در استامینوفن دیده میشود.
ویژگی دیگر استامینوفن «تب بر» بودن آن است. استامینوفن با مهارکردن مرکز تنظیم دمای هیپوتالاموسی منجر به کم کردن تب بیمار میشود.
شاید برای شما نیز سؤال باشد که در فرد غیرتبدار منجر به هایپوترمی میشود یا نه؟ در موش این اتفاق میافتد؛ اما در انسان به آن شدت نیست و دوز بالای خوراکی آن در فرد غیرتبدار تا درجاتی تنظیم دما را ممکن است مختل بکند (+).
دوز حداکثری (Maximum Dose)
به طور کلی، زمانی که از دوز حداکثری صحبت میکنیم، عموماً دو دغدغه عمده در ذهن داریم: عوارض جانبی و حداکثر اثر.
گاهی با افزایش دوز، عوارض جانبی دارو نیز افزایش مییابد تا اینکه در نهایت به جایی میرسیم که دیگر موازنه عوارض-فواید (cost-benefit) برای ما به صرفه نیست و ان نقطه را به عنوان دوز حداکثری تعریف میکنیم.
در مورد بعضی از داروها، اثرات آنها با دوزشان رابطه خطی دارد؛ یعنی ما هر چه دوز را افزایش دهیم اثر همچنان افزایش مییابد – مثلاً داروهای اپیوئیدی از این جنس هستند.
اما برخی دیگر از داروها نیز هستند که نمودار افزایش اثرات آنها در مقایسه با دوزشان، جایی ثابت میشود؛ یعنی به نقطهای میرسیم که با افزایش دوز اثر دارو یا ثابت میماند و یا افزایش کمی پیدا میکند و ما این نقطه را به عنوان دوز حداکثری تعریف میکنیم.
در مورد استامینوفن، عمده عاملی که باعث تعریف دوز حداکثری میشود از جنس دسته اول (عوارض جانبی) است.
شما به این محتوا دسترسی ندارید
برای مشاهده وارد سایت شوید
تجربهٔ شما
اگر تجربهٔ بالینی خاصی با تجویز این دارو دارید (چه مثالی برای موارد فوق و چه نکتهای دیگر)، آن را برای دوستانتان بنویسید.
ترتیبی که مدرسه پزشکی برای مطالعهی مجموعه درس «درد» پیشنهاد میدهد، به صورت زیر است:
برای امتیاز دهی به این مطلب، لطفا وارد شوید: برای ورود کلیک کنید
